قصد داشتم قسمت 5 راهبرد اقتصادی را در این بخش ارائه کنم اما لازم دیدم بیشتر در زمینه مالیات کنکاش کنیم لذا تصمیم گرفتم پیش نهج البلاغه و معارف امام علی بن ابیطالب زانو بزنیم از دریای معارف او بیشتر بهره ببریم . که این روزها روزهای اوست
اعتقاد دارم قلم و زبان علی(ع) برنده تر از شمشیر اوست
شمشیر علی (ع) سرهای مشرکان و سپاه دشمنان را تار مار کرد
شمشیر قلم و زبان او چنان تاریکی جهل و نادانی تکه و پاره کرد که تاکنون انسانی چنین نکرده و نخواهد کرد تا ابد تاریخ؟
حال عینا" نگاه کنیم به گوشه ای از کتاب
اندیشه های اقتصادی در نهج البلاغه
نویسنده : دکتر سید محسن حائری مترجم : عبدالعلی آل بویه لنگرودی
2 - سیاست مالیاتی
مبنای سیاست امام علیه السلام در دریافت مالیات، یک اصل ایده آل انسانی بود که نظیر آن کمتر دیده می شود:
ما در این جا به بررسی ابعاد این سیاست می پردازیم:
الف - نرمخویی و ملاطفت به هنگام جمع آوری مالیات
در یکی از نامه هایش برای کسی که او را برای گرفتن زکات می فرستاد، نوشته است:
انْطَلِقْ عَلَی تَقْوَی اللهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ، وَ لاَ تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً، وَ لاَ تَجْتَازَنَّ عَلَیْهِ کَارِهاً، وَلاَ تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَکثَرَ مِنْ حَقِّ اللهِ فِی مَالِهِ. فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَی الْحَیِّ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْیَاتَهُمْ، ثُمَّ امْضِ إِلَیْهِمْ بِالسَّکِینَةِ وَ الْوَقَارِ، حَتَّی تَقوُمَ بَیْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَیْهِمْ، وَ لاَ تُخْدِجْ بِالتَّحِیَّةِ لَهُمْ، ثُمَّ تَقُولَ: عِبَادَ اللهِ، أَرْسَلَنِی إِلَیْکُمْ وَلِیُّ اللهِ وَ خَلِیفَتُهُ، لآخُذَوا مِنْکُمْ حَقَّ اللهِ فِی أَمْوَالِکُمْ، فَهَلْ لِلَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ مِنْ حَقّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَی وَلِیِّهِ؟ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لاَ، فَلاَ تُرَاجِعْهُ، وَ إِنْ أَنْعَمَ لَکَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخِیفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ، فَخُذْ مَا أَعْطَاکَ مِنْ ذَهَب أَ وْ فِضَّة؛(182)
در حرکت آی با پرهیزگاری و ترس از خداوندی که یگانه است و او را شریکی نیست زنهار، مسلمانی را مترسانی و اگر خود نخواهد به سراغش مروی و بیش از آن چه حق خداوند است، از او مستانی. چون به قبیله ای برسی بر سر آب آنها فرود آی، و به خانه هایشان داخل مشو.
آن گاه با آرامش و وقار به سوی ایشان رو تا به میانشان برسی، سلامشان کن و تحیت گوی و در سلام و تحیت امساک منمای. سپس بگوی که ای بندگان خدا، ولی خدا و خلیفه او مرا نزد شما فرستاده تا سهمی را که خداوند در اموالتان دارد، بستانم، آیا خدا را در اموالتان سهمی هست که آن را به ولی خدا بپردازید؟ اگر کسی گفت: نه، به سراغش مرو و اگر کسی گفت: آری، بی آن که او را بترسانی یا تهدیدش کنی یا بر او سخت گیری، یا به دشواریش افکنی، به همراهش برو و آن چه از زر و سیم دهد، بستان...
ب - تجاوز نکردن از حد مطلوب در گرفتن مالیات
تاریخ، تصاویر زشتی از این تجاوزها را که مالیات بگیران انجام می دادند، به خود دیده است، آنان بیش از اندازه مقرر، می گرفتند تا آن جا که علاوه بر سهم رئیس یا پادشاه، سهمی نیز برای خود در نظر می گرفتند، در حالی که شیوه امام علی علیه السلام، درست بر خلاف آن است.
در نامه خود به زیادبن ابیه، هنگامی که او را به جای عبدالله بن عباس به فارس و اعمال آن می فرستاد؛ وی را از افزونی در مالیات بازداشت، و به او فرمود:
استعمل العدل و احذر العسف و الحیف فان العسف یعود بالجلاء و الحیف یدعو الی السیف؛(183)
عدالت را به کار بند و از ستم و بیداد حذر کن، زیرا ستم رعیت را آواره می کند و بیدادگری، شمشیر را فرا می خواند.
در سفارش خود به کسی که او را برای گرفتن زکات می فرستاد، فرمود:
و لا تأخذن منه اکثر من حق الله فی ماله؛(184)
بیش از آن چه حق خداوند است از او مستان.
ح - بخشودگی مالیاتی به نیازمندان
هر کس تاریخ را بررسی می کند، صحنه های فجیعی را از شیوه های گرفتن مالیات مشاهده می کند، وقتی که کسی توان پرداخت مالیات را نداشت، مالیات بگیران، اموال دیگر وی را در اختیار میگرفتند و آن را می فروختند تا به وسیله آن، مالیات وی را بردارند و اگر شخص لوازمی قابل فروش نداشت که بتوانند بفروشند، همسر و فرزندان وی را به زور با خود می بردند تا آنان برای این منظور بفروشند، ولی اسلام شیوه ای را ارایه داد که در اخلاق و رفتار انسانی، و ملاطفت با دیگران، الگو و بی نظیر است.
این صفات برجسته را در سخنان امام علیه السلام به مالک اشتر می بینیم، امام، مالک را فرا می خواند تا از زیاده روی در اخذ مالیات از مردم، به هنگام سختی و گرفتاری، بپرهیزد:
امام به مالک می فرماید:
فَإِنْ شَکَوْا ثِقَلاً أَوْ عِلَّةً، أَوِ انْقِطَاعَ شِرْبٍ أَوْ بَالَّةٍ، أَوْ إِحَالَةَ أَرْضٍ اغْتَمَرَهَا غَرَقٌ، أَوْ أَجْحَفَ بِهَا عَطَشٌ، خَفَّفْتَ عَنْهُمْ بِما تَرْجُو أَنْ یصْلُحَ بِهِ أَمْرُهُمْ، وَ لاَ یَثْقُلَنَّ عَلَیْکَ شَیْ ءٌ خَفَّفْتَ بِهِ الْمَؤُونَةَ عَنْهُمْ، فَإِنَّهُ ذُخْرٌ یَعُودُونَ بِهِ عَلَیْکَ فِی عِمَارَةِ بِلادِکَ، و تزیین وِلاَیَتِکَ؛(185)
هرگاه از سنگینی خراج یا آفت محصول یا بریدن آب یا نیامدن باران یا دگرگون شدن زمین، چون در آب فرو رفتن آن یا بی آبی، شکایت نزد تو آوردند، از هزینه و رنجشان بکاه، آن قدر که امید می داری که کارشان را سامان دهد. و کاستن از خراج بر تو گران نیاید، زیرا اندوخته ای شود برای آبادانی بلاد تو و زیور حکومت تو باشد.
و این اصل، اهل کتاب را هم در بر می گیرد:
و لا تمسن مال احد من الناس مصل و لا معاهد(186)
دست به مال هیچ کس، چه مسلمان و چه ذمی نبرید.
د - رعایت مساوات در اخذ مالیات
در گذشته، ثروتمندان و شخصیت های معروف که دارای مقام و منزلتی در جامعه بودند، از پرداخت مالیات، معاف بودند، در حالی که کشاورزان که از قشرهای ضعیف جامعه بودند، مالیات می پرداختند. وقتی اسلام آمد، این حالت را دگرگون کرد و مالیات را به میزان سرمایه و اموال هر شخص معین کرد و هر کس سرمایه بیشتری داشت، مالیات بیشتری می پرداخت، از این رو امام علی علیه السلام به زیادبن ابیه می فرماید: استعمل العدل، و احذر العسف و الحیف،(187)
عدالت را به کار بند و از ستم و بیداد حذر کن.
از جمله عدالت، رعایت مساوات در اخذ مالیات است.